|
 |
KONTRASEPSİYON
Giriş:
İnsanlar gebeliğin cinsel ilişki sonucu ortaya çıktığını anladıklarından bu
yana çeşitli yöntemlerle bunu önlemeye çalışmışlardır.
Bu konudaki en eski belge,MÖ 2700 de Çin’de yapılmış bir kitaptaki
kontrasepsiyon ve düşük yaptırmaya ilişkin reçetelerdir.
MÖ ki dönemlerde Araplar çöl yolculuklarında develer gebe kalmasın diye
vaginalarına yuvarlak taşlar koyarlarmış.
Kondom 1564,diyafram 1838,spermisidler 1885, RİA 1909, oral kontraseptifler
1940 larda yapılmıştır.
Kontraseptif Yöntemler:
Sınıflama
 | Hormonal Kontraseptifler
 | kombine oral haplar |
| mini
haplar |
| post-coital haplar |
|
depo enjeksiyonlar |
| hormon içeren RİA lar |
|
vajinal halkalar |
|
| Rahim içi araçlar |
| Bariyer
yöntemler
| kondom |
| diyafram |
|
spermisitler |
|
| Cerrahi sterilizasyon
| tüp ligasyonu |
| vazektomi |
|
| Doğal aile planlaması |
| Emzirme
ile gebeliğin önlenmesi |
| Geleceğin kontraseptif
yöntemleri |
Hormonal Kontraseptifler
| Kombine Oral Kontraseptifler(KOK)
KOKler sentetik östrojen (Ethynyl estradiol veya Mestranol) ve çeşitli
progestinlerden (norethindrone, norethindrone acetate, norgesterel,
levonorgesterel, desogesterel, norgestimete) birini içerir. Günümüzde
30-35 mikrogram östrojen içeren düşük dozlu haplar kullanılmaktadır.
Etki Mekanizması KOKler içerdikleri östrojen ve progestinin etkisi ile;ovulasyonu
engeller,endometriumu etkileyerek ve servikal mukusu kalınlaştırarak
spermlerin uterusa geçmesini engelleyip gebeliği önler.
Etkinliği----%99.9 Bir hap unutulduysa;hatırlandığı an alınmalı İki hap
unutulduysa;iki gün üst üste ikişer hap alınmalı Üç hap unutulduysa;
paket atılıp hemen yenisine başlanır .
| Olumlu yönleri
 | kullanımı kolay, çok etkili, ucuz coitusdan
bağımsız |
| adet az, kısa ve düzenli olur |
|
demir eks. anemisi riskini azaltır |
| PMS ve
endometriozis semp.nı azaltır. |
| dismenoreyi
tedavi eder |
| aknelere iyi gelebilir |
|
benign meme hast.nı azaltır |
| benign over kisti
oluşumunu azaltır. |
| romatoid artrit riskini
azaltır |
| ektopik gebelik riskini azaltır |
|
end. ve over ca riskini azaltır |
| pelvik enf.
riskini azaltır |
| osteoporoz riskini azaltır |
|
bırakıldığında fertilite kısa sürede eski durumuna döner |
|
etkileri ve yan etkileri çok iyi incelenmiştir
|
|
| Olumsuz Yönleri
| her gün hap alımının hatırlanması |
|
bazı kadınlarda kilo alımı |
| bazen ara kanaması ve
lekelenme |
| bazı ilaçlarla (barbituratlar,
fenitoin, fenilbutazon, rifampisin ve bazı antibiyotiklerle )
etkileşimi vardır |
| çok nadiren, özellikle sigara
içen kadınlarda dolaşım bozukluklarına neden olabilir |
|
kan basıncını yükseltebilir |
| clamidya enf.
riskini artırır.
|
|
| OK Kontrendikasyonları
| gebelik |
| nedeni bilinmeyen
vaginal kanama |
| meme kanseri ve hikayesi |
|
tromboembolik yada vasküler hastalık ve hikayesi |
|
genital malignensi |
| kalp hastalığı |
|
akut kc hastalığı
|
|
| sıkı izlem!!!
| emzirenler |
| 35 yaş üstü
sigara içenler |
| migren yada epilepsi |
|
depresyon |
| gebeliği sırasında veya daha önce hap
kullanırken sarılık |
| 40 yaş üstü diyabet,
kardiyo-vasküler, serebro-vasküler hast. riski taşıyanlar. |
|
HT olanlar(kb>140/90) |
| büyük operasyon
geçirenler ve 4 hafta içinde geçirecek olanlar
|
|
| Yan Etkiler
| bulantı |
| memelerde
hassasiyet |
| adet kanının azalması veya adetler
arası lekelenme |
| baş ağrısı |
|
baş dönmesi |
| kilo artışı
|
|
|
| Mini Haplar
Yalnız progestin içerirler.
Etki Mekanizması :Servikal mukusu kalınlaştırır,%40-60 ovulasyonu
engeller,tubal motiliteyi etkiler ve endometriumu incelterek
implantasyonu engelleyerek gebeliği önler.
| Etkinlik:
Emzirenlerde %98.5, emzirmeyenlerde %96
|
| Kullanımı:
Adetin 1. günü başlanıp her gün aynı saatte devamlı alınır.
|
| Endikasyonları:
emzirme,ileri yaş,östrojenin kontrendike olduğu kadınlar
|
| Kontrendikasyonları:
| fonksiyonel over kisti |
|
ektopik gebelik öyküsü |
| gebelik |
| aktif KC hast. |
|
tanı konmamış vaginal kanama |
| meme kanseri |
|
|
Post-Coital Kontrasepsiyon
Kondom yırtılması,diyaframın yer değiştirmesi, RİAnın düşmesi,hap alımının
unutulması veya cinsel tecavüz gibi durumlarda acil kontrasepsiyon gerekir.
| Post-coital haplar:
Korunmasız coitusu izleyen ilk 72 saat içinde (EthynylEstradiol 50mcg+norgesterol
1mg içeren) OKden 2 adet alınıp 12 saat sonradozun tekrarı şeklindedir.(
Aşırı bulantı yapabilir )
|
| Post-coital RİA uygulaması:
Korunmasız coitusun olduğu siklusta ovulasyonu izleyen 5-7 gün içerisinde
RİA uygulanması gebeliği engellemedeçok etkilidir.Ancak pratik değildir.
|
| RU-486:
Korunmasız coitusu izleyen ilk 72 saat içinde 600 mg RU-486nın tek doz
kullanımı etkili kontrasepsiyon sağlar. Henüz yaygın değildir.
|
| Enjekte Edilen Kontraseptifler
| Depo medroxi prog.acetat;3 ayda bir 150 mg im.
uygulanır. |
| Noretisteron enantat;2 ayda bir 200mg
im. uygulanır. |
| Estradiol valerate 5mg +
Noretisteron enantat 50mg;ayda bir im. uygulanır. |
|
Deri altı implantları
Levonorgestrol içeren 6 adet silastik kapsülden oluşur,üst kolun iç yüzüne
deri altına adetin ilk 7 gününde yerleştirilir,koruyuculuğu 5 yıl sürer ve
etkinliği %99 civarındadır.
Etki mekanizması:Sadece progestin içeren kontraseptifler gibidir.
Hormon içeren RİA’lar
Gövdesinde 38mg progesteron içeren ve 1 yıl etkinliği olan Progestasert
ve20mg levonorgestrol içeren 5 yıl etkili olan L Ng-20 RİA lar
mevcuttur.Etkinliği oldukça yüksektir, ancak amenore sık rastlanan yan
etkidir.
Vaginal Halkalar(Ring)
Levonorgestrol içeren halkalar vaginaya yerleştirilerek,salınan hormonun
özelliğine ve miktarına bağlı olarak kontraseptif etkinlik sağlanır.
Rahim İçi Araçlar ( RİA )
| İnert (katkısız) RİA’lar :Polietilen (Lippes Loop)
veya paslanmaz çelikten (Çinde kullanılan ringler) yapılmışlardır. |
|
Bakırlı RİA’lar:Cu T-380 A,Cu T 200 C,Multiload (ML Cu 250 ve 375) ve
Nova T gibi. |
| Hormonlu RİA’lar |
Etki Mekanizması :Üst genital kanala sperm migrasyonunu
önleyerek, ovum transportunu inhibe ederek ve fertilizasyonu inhibe ederek.
Etkinliği:Geriye dönüşümlü, emniyetli ve kontraseptif etkisi yüksektir %96
Olumlu Yönleri:Güvenli, etkili ve geriye dönüşümlü bir yöntemdir.Kullanımı
kolay ve cinsel ilişki zamanından bağımsızdır. Uygulandıktan sonra uzun süre
etkilidir,emzirenler için uygundur ve çıkarıldığında fertilite hemen geri
döner.
Olumsuz Yönleri:Uygulama ve çıkarılması için eğitilmiş personel gereklidir.
Cinsel yolla bulaşan hastalık riskindekiler için uygun bir yöntem değildir.
Uygulamadan sonraki bir kaç ay veya devamlı olarak adetlerde artma, ağrı ve
ara kanamaları yapabilir.
| RİA Endikasyonları :
| Gebeliklerinin arasında uzun süre olmasını
isteyenler ve/veya artık çocuk istemeyenler |
|
Hormonal kontraseptifler için uygun olmayanlar. |
|
Emzirenler |
| Coitustan bağımsız yöntem isteyenler. |
|
Bir veya daha çok çocuğu olanlar. |
| Acil, post-coital
kontrasepsiyona gereksinimi olanlar
|
|
| Kontrendikasyonları:
| Genital malignensi |
| Uterin
kavitede şekil bozukluğu (Kong. anomali, myom) |
|
Gebelik |
| PID |
| Tanı konulmamış
vag. kanama.
|
|
| Relatif Kontrendikasyonlar
| Aşırı dismenore ve/veya menoraji |
|
Cinsel yolla bul. hast. riski |
| Ektopik gebelik
öyküsü. |
| Anemi (Hg 9 gr altı) |
|
Kalp kapak hast.,bakt.endokardit |
| DM |
| İmmün sistem depresyonu |
|
Bakır allerjisi |
| Wilson hastalığı |
|
Pıhtılaşma bozukluğu olanlar |
| Nulliparite
|
|
| Uygulama Zamanı
| İnterval Uygulama : Menstürel siklusun her
hangi bir döneminde uygulanabilir. Gebelik kuşkusunu ekarte edebilmek
için siklusun ilk 10 günü tercih edilir. |
| Post-abortus
uyg.:Enfeksiyon belirtisi olmamak kaydıyla RİA 1. Trim spontan düşük ve
küretajdan hemen sonrası uygulanabilir. |
| Post-partum
uyg.:Plasenta atıldıktan sonra 10 dk.içinde doğumda aşırı kanama olmamış
ve nfeksiyon riski yoksa uygulanabilir.Aksi halde post-partum 6. haftada
takılmalıdır.
|
|
| Olası komplikasyonlar
| Uterus perforasyonu:Çok nadir.Genelde el
becerisi az personel tarafından yapılır. |
|
Gebelik: RİA+gebelik söz konusu ise; gebelik istenmiyorsa
sonlandırılır isteniyorsa 1.trimesterde çekilir veya bırakılabilir, 2.trimesterde
ise bırakılır. |
| PID:Uygulamayı izleyen ilk yılda,
özellikle de ilk 4 ayda görülebilen nadir ve önemli bir
komplikasyondur.Genellikle cinsel yolla bulaşan hast. için risk
altındakilerde gözlenir. |
| Kayıp RİA:Yapılan
kontrollerde RİA’nın ipi görülmeyebilir.( İpin kıvrılması,RİA’nın yer
değiştirmesi,gebelik,sessiz perforasyon?) |
|
Bariyer Yöntemler
| Kondom:Cinsel ilişkiden önce ereksiyon halindeki
penise geçirilen latex kauçuktan bir kılıftır.Başarısızlık hızı
%12’dir.Ucuzdur,kolay bulunur,cx ca dan koruyucu etkisi vardır,AİDS dahil
cinsel yolla bulaşan hast.dan korunmada en etkili yoldur.
|
| Diyafram:Serviksi mekanik olarak kapatan kubbe
biçiminde ince, kauçuktan yapılmış kontraseptif yöntemdir.Coitustan önce
kubbe kısmına spermisit konularak uygulanır.
|
| Spermisitler:Koitustan10-15 dk önce vaginaya
uygulanıp sperm hareketlerini önleyen ve spermlerin ölümünü sağlayan
kimyasal ajanlardır. Aerosol, krem, jel, macun, supozituvar,köpük,tablet
ve sünger gibi türlerivardır. Temel etkili madde; nonoxynol-9, octoxynol-9
ve menfegol’dür |
Cerrahi Kontrasepsiyon
Halen dünyada en yaygın olarak kullanılan en etkili kontraseptif yöntem
cerrahi sterilizasyondur. Cerrahi sterilizasyon (kadında tüp ligasyonu,erkekte
vazektomi) artık çocuk istemeyen aileler için uygun yöntemlerdir.Günümüzde
geriye dönüşümü mümkün ancak pahalı,güç ve %100 değildir.Bu nedenle yöntem
tanıtılırken ve önerilirken ayrıntılı bilgi verilmelidir.
Etki Mekanizması:Gebeliği oluşturacak üreme hücrelerinin (ovum ve sperm)
üreme kanalında yapılan cerrahi sonucunda birleşememeleri ile kontraseptif
etki meydana gelir.
Etkinliği: %99.6 (tüp ligasyonu), %99.8 (vazektomi)
| Tüp Ligasyonu
Tüplere ulaşmada üç yaklaşım vardır:
| Vaginal (Kolposkopik,kolpotomik(Kroner)) |
|
Transservikal(Histereskopik) |
| Abdominal
Günümüzde en çok abdominal yol seçilmektedir.
Abdominal yaklaşımda tüplere ulaşmada kullanılan teknikler:
| Laparoskopik (klip,koter) |
|
Mini laparotomik (Pomeroy,Irving,Parkland,klip,silikon band) |
|
Laparotomik |
|
Olumlu yönleri;çok etkili ve güvenlidir,maliyeti bir
kereye mahsustur ve cinsel ilişki zamanından bağımsız olup uygulama
sonrası etkinlik hemen başlar.
Olumsuz Yönleri;kalıcıdır, cerrahi komplikasyonlar olabilir,başarısızlık
durumunda ektopik gebelik riski vardır.
|
| Vazektomi
Erkekte, yas deferenslerin kapatılması ile sperm transportunun
engellenmesi esasına dayanan yöntemdir.
Olumlu yönleri;kolay,basit ve kısa sürede uygulanır,cinsel ilişkiye
etkisi yoktur.
Olumsuz Yönleri;kalıcıdır, cerrahi komplikasyonlar olabilir,hemen etkili
olmaz (işlemden sonra 20 ejekulatta spermler mevcuttur) |
Doğal Aile Planlaması
Eslerin mensturel siklusun fertil ve infertil dönemlerini,doğal olarak
görülen belirtilerle saptayarak fertil dönemde cinsel ilişkide
bulunmamalarını tanımlayan bir deyimdir.
| Bazal vucut ısısı takibi |
|
Servikal mukus takibi |
| Takvim veya ritm metodu |
|
Geri çekme (coitus interruptus) |
| Vaginal yıkama |
Emzirme ve Gebeliğin Önlenmesi
Doğumdan hemen sonra Prolaktin hormonu yükselmeye başlar ve kadın eğer
emzirmeye devam eder ise yüksek kalır. Bu yüksek seviye ovulasyonu inhibe
eder.Bu inhibisyon , anne bebeğini su dahil hiçbir ek besin vermeksizin sık
sık (gece dahil) ve her defasında uzun süre emziriyorsa ilk 6 ay için
geçerlidir.Tanımlanan koşullarda gebe kalma riski %2’dir.
Geleceğin Kontraseptif Yöntemleri
| Erkekler için hap,enjeksyon,implant |
|
Cerrahi olmayan vazektomi |
| Kadınlar için
antifertilite aşısı |
| Daha geliştirilmiş bariyer
yöntemler |
|
|
